Bir ülkenin zenginliği sadece sahip olduğu para ile ölçülemez.
Asıl soru şudur: O ülke ne üretiyor?
Daha da önemlisi; ürettiği şeyin ne kadarını kendi bilgi birikimi, kendi emeği ve kendi tasarım gücüyle ortaya koyabiliyor?
Bugün Türkiye ekonomisi konuşulurken çoğu zaman döviz kurları, faiz oranları, ihracat rakamları ve büyüme verileri tartışılıyor. Oysa bu göstergelerin altında daha temel bir soru yatıyor:
Türkiye gerçekten üreten bir ülke mi, yoksa tükettiğinden daha fazlasını üretmeye çalışan bir pazar mı?
Cumhuriyet'in ilk yıllarında ekonomik bağımsızlık yalnızca mali bir hedef olarak görülmüyordu. Çünkü siyasi bağımsızlığın ancak ekonomik bağımsızlıkla korunabileceği düşünülüyordu.
Bu nedenle kurulan fabrikalar sadece üretim tesisleri değildi.
Bir ülkenin kendi ayakları üzerinde durabilme iradesinin sembolleriydi.
Demiryollarından şeker fabrikalarına, dokuma sanayisinden maden işletmelerine kadar yapılan yatırımların ortak amacı aynıydı:
Türkiye'nin sadece satın alan değil, üreten bir ülke olması.
Ancak burada gözden kaçan önemli bir nokta var.
Üretim yalnızca sanayi demek değildir.
Bir toplumun ürettiği her şey ekonominin parçasıdır.
Bir marangozun yaptığı masa, bir ustanın işlediği bakır, bir dokumacının tezgâhından çıkan kumaş, bir fırıncının yoğurduğu ekmek de üretimdir.
Bugün sıkça kullandığımız "katma değer" kavramı aslında tam da burada başlar.
Çünkü değer, ham maddeyi işleyebildiğiniz ölçüde ortaya çıkar.
Bu nedenle gelişmiş ülkeler yalnızca ham madde satmaz; bilgi, tasarım ve teknoloji satar.
Belki de Türkiye'nin kaçırdığı en önemli fırsatlardan biri tam burada yatıyor.
Uzun yıllar boyunca üretim ile bilgi, sanayi ile eğitim, zanaat ile teknoloji arasında güçlü bağlar kurmakta zorlandık.
Oysa gerçek kalkınma bu alanların birbirini beslemesiyle mümkündür.
Bir mühendis ile bir ustanın aynı üretim zincirinin parçası olduğu, bir üniversite ile bir fabrikanın birbirinden haberdar olduğu bir sistem kurulabilseydi, bugün çok farklı bir ekonomik yapıdan söz ediyor olabilirdik.
Bugün dünyanın en güçlü ekonomilerine baktığımızda ortak bir özellik görüyoruz:
Hepsi üretim kültürünü koruyabilmiş toplumlar.
Sadece büyük şirketler değil, güçlü meslek gelenekleri de oluşturmuşlar.
Sadece teknoloji üretmemişler, aynı zamanda ustalık kültürünü de yaşatmışlar.
Çünkü ekonomik güç, yalnızca büyük yatırımlardan değil, milyonlarca insanın üretme alışkanlığından doğar.
Belki de mesele hiçbir zaman sadece fabrika sayısı değildi.
Mesele, üretimi bir kültür haline getirip getirememekti.
Çocuklarına yalnızca iş aramayı değil, değer üretmeyi öğreten bir anlayış oluşturabilmekti.
Çünkü üretim, ekonomik olduğu kadar kültürel bir meseledir.
Üreten insan, yalnızca gelir elde etmez; yaşadığı topluma katkı sunduğunu da hisseder.
Bugün hâlâ aynı sorunun etrafında dolaşıyoruz:
Daha fazla tüketebilmek için mi büyümek istiyoruz, yoksa daha fazla üretebilmek için mi?
Çünkü bu iki tercih, birbirinden tamamen farklı iki gelecek anlamına geliyor.
Ve belki de Cumhuriyet'in ilk yıllarından bugüne uzanan en önemli soru hâlâ cevap bekliyor:
Biz gerçekten zenginleşmek mi istiyoruz, yoksa yeniden üretmeyi mi öğrenmek istiyoruz?