Türkiye’de kentleşme çoğu zaman kaçınılmaz bir süreç gibi anlatılır.
Sanki köyden kente yönelen hareket, doğanın kendi akışıymış gibi kabul edilir.
Oysa belki de en başta şu soruyu sormak gerekir:
Bu gerçekten bir ilerleme miydi, yoksa iyi yönetilemeyen bir çözülme mi?
Bugün şehir dediğimiz yapı, çoğu zaman planlı bir yaşam alanından çok;
birikmiş ihtiyaçların, ertelenmiş kararların ve gecikmiş çözümlerin üst üste gelmesiyle oluşmuş bir tabloyu andırıyor.
Ve bu tablonun arkasında, yeterince konuşulmayan bir kırılma var:
Kırsalla kurulan bağın zayıflaması.
*
Bir zamanlar bu kopuşu önleyebilecek güçlü bir yaklaşım vardı.
Köyü terk edilmesi gereken bir yer olarak değil, dönüştürülmesi gereken bir yaşam alanı olarak gören bir anlayış…
Köy Enstitüleri.
Ancak bu yapıları yalnızca bir eğitim modeli olarak değerlendirmek eksik kalır.
Çünkü burada hedeflenen şey, bir meslek kazandırmaktan çok daha öteydi.
Asıl amaç, yerinde güçlenen bir toplum inşa etmekti.
*
Bugün köyden kente yönelen hareketin nedenlerine baktığımızda üç temel unsur öne çıkıyor:
Eğitim olanaklarının sınırlılığı, üretim imkânlarının zayıflığı ve yaşam koşullarının yetersizliği.
İnsanlar çoğu zaman daha iyi bir hayat kurmak için değil,
daha az eksik bir yaşam sürdürebilmek için yer değiştiriyor.
Bu nedenle şehir, bir tercih olmaktan çok bir zorunluluğa dönüşüyor.
Peki ya bu denklem baştan farklı kurulabilseydi?
*
Köy Enstitüleri’nin en dikkat çekici yönü, eğitimi hayatın dışında değil, tam merkezinde konumlandırmasıydı.
Bilgi ile üretim arasında kopukluk yoktu.
Toprağı tanıyan ama sadece onunla sınırlı kalmayan,
düşünen ve üreten bireyler yetiştirme hedefi vardı.
Bu yaklaşım, yalnızca ekonomik değil; kültürel bir dönüşümün de kapısını aralıyordu.
Çünkü eğitim, yalnızca meslek edinme aracı değil;
aynı zamanda bir bakış açısı kazanma sürecidir.
*
Eğer bu model kesintiye uğramasaydı,
toplumun gelişimi sadece üretimle sınırlı kalmazdı.
Sanat, gündelik hayatın dışında kalan bir alan olmaktan çıkıp,
yaşamın doğal bir parçası haline gelebilirdi.
Müzik, edebiyat, resim…
Bunlar yalnızca şehir merkezlerinde var olan uğraşlar değil,
toplumun her kesimine yayılan ifade biçimlerine dönüşebilirdi.
Bilim ise belirli kurumların sınırları içinde kalan bir faaliyet değil,
gündelik hayatla ilişki kuran bir düşünme pratiği haline gelebilirdi.
Böyle bir ortamda yetişen birey, yalnızca iş gücü değil;
aynı zamanda sorgulayan, üreten ve katkı sunan bir yurttaş olurdu.
*
Bu ihtimal gerçekleşseydi, şehirlerin bugünkü hali de farklı olabilirdi.
Mesele yalnızca nüfus yoğunluğu değil.
Daha önemlisi, şehirlerin taşıdığı yükün niteliği.
Bugün şehirler sadece yaşayanların değil,
imkânsızlıklardan uzaklaşmaya çalışanların da mekânı.
Bu nedenle büyüme sağlıklı bir genişleme değil,
kontrolsüz bir yığılma şeklinde gerçekleşiyor.
*
Kentleşme sorunlarını çoğu zaman şehirlerin iç dinamikleri üzerinden tartışıyoruz:
ulaşım, barınma, altyapı…
Oysa belki de asıl mesele, bu yoğunluğun neden ortaya çıktığıdır.
Bir yer, taşıyabileceğinden fazlasını yüklenmeye başladığında,
sorun kaçınılmaz hale gelir.
*
Eğer Köy Enstitüleri devam edebilseydi,
kır ile kent arasında bu kadar keskin bir ayrım oluşmayabilirdi.
Kırsal alan, geri kalmışlığın değil; üretimin, bilginin ve kültürel gelişimin bir parçası haline gelebilirdi.
Şehir ise bir kaçış noktası değil, bilinçli bir tercih olurdu.
Ve belki de en önemlisi…
İnsanlar yaşadıkları yeri terk etmek zorunda kalmadan da bir gelecek kurabilirdi.
*
Bugün geriye dönüp bakarak “ne olurdu?” sorusunu sormak kolay.
Ama daha zor olan şu soruyla yüzleşmek:
Böyle bir yaklaşım neden sürdürülemedi?
Çünkü bu yalnızca bir eğitim meselesi değildi.
Bu, bir kalkınma anlayışıydı.
Toplumun nasıl gelişeceğine dair bütüncül bir bakıştı.
Ve belki de tam bu yüzden devam edemedi.
*
Bugün şehirlerimize baktığımızda,
yalnızca fiziki sorunları değil, aynı zamanda bir eksikliği görüyoruz.
Üretimden kopmuş bir eğitim,
kültürle bağı zayıflamış bir yaşam
ve yönünü kaybetmiş kentler…
Bunların her biri aynı kopuşun farklı yansımaları.
*
Belki de mesele hiçbir zaman sadece köyden kente yönelen hareket değildi.
Mesele, insanların bulundukları yerde nitelikli bir hayat kurabilme imkânına sahip olup olmamasıydı.
Ve bu yüzden bugün sormamız gereken soru şu:
Biz şehirleri mi büyüttük,
yoksa başka bir ihtimali erkenden mi terk ettik?